Finansal Modelleme Nedir, Nasıl Yapılır?

Finansal modelleme, bir şirketin ya da projenin geleceğini sayısal olarak kurgulama işidir. Kararların sonucunu önceden görmeyi sağlamaktadır.

Bu yazıda modelin ne olduğunu, nasıl kurulduğunu ve nerelerde kullanıldığını ele alınmaktadır.

Model nedir, ne değildir?

Model bir tahmin aracı değildir; bir karar aracıdır. Amacı geleceği bilmek değil, farklı varsayımlar altında ne olacağını göstermektir.

Bu ayrım önemlidir. İyi bir modelin ürettiği tek bir rakam değil, varsayım-sonuç ilişkisinin görünür hâle gelmesidir.

Bu nedenle modelin değeri, isabetinden çok şeffaflığında ve test edilebilirliğindedir.

Karar aracı olarak kullanımı

Model kurulduktan sonra rafta kalırsa değer üretmemektedir. Her önemli karar öncesinde açılması ve senaryo çalıştırılması, aracın asıl işlevidir.

Bu alışkanlık yerleştiğinde tartışmalar sezgiden çıkmaktadır: bir yatırım önerisi geldiğinde ilk soru, modelde nasıl göründüğü olmaktadır.

Kullanım alanları

• Şirket değerleme ve işlem fiyatlaması
• Yatırım kararlarının değerlendirilmesi
• Proje finansmanı ve kreditör görüşmeleri
• Nakit akışı planlaması ve finansman ihtiyacının belirlenmesi
• Yeniden yapılandırmada ödeme planı kurgusu
• Bütçe ve senaryo çalışmaları

Her kullanım farklı bir yapı gerektirir ancak temel ilkeler aynıdır.

Finansal modelleme çalışmalarının çıktısı yalnızca bir dosya değildir; şirketin kendi işini sayısal olarak anlama biçimidir.

Model yapısı

Üç katman

İyi kurulmuş bir model üç katmandan oluşmaktadır: varsayım sayfası, hesaplama sayfaları ve çıktı sayfası.

Varsayımlar tek bir yerde toplanmaktadır. Hesaplamalar bu varsayımlara referans vermektedir. Çıktı sayfası ise sonucu özetlemektedir.

Bu ayrım korunduğunda model hem denetlenebilir hem güncellenebilir olmaktadır. Varsayımların hesaplama içine gömülmesi, senaryo üretmeyi imkânsız kılmaktadır.

Kontrol satırları

Model bir kontrol bölümü içermelidir: bilanço denkliği, nakit devamlılığı ve toplam tutarlılık kontrolleri.

Bu satırlar hesaplama hatalarını erken yakalamaktadır. Kontrolsüz modellerde bir formül hatası fark edilmeden sonuca yansımaktadır.

Zaman ekseni

Dönem yapısı amaca göre belirlenmektedir: nakit yönetiminde haftalık, bütçede aylık, değerlemede yıllık.

Karma modellerde ilk yıl aylık, sonraki yıllar yıllık kurgulanabilir.

Formül disiplini

Aynı satırdaki tüm hücreler aynı formülü taşımalıdır. Satır içinde değişen formüller, denetlenmesi en zor hata türüdür.

Sabit sayıların hesaplama içine yazılması da aynı sorunu üretir; her sabit değer varsayım sayfasına taşınmalıdır.

Varsayımlar

Modelin kalitesi büyük ölçüde varsayımların kalitesine bağlıdır. Her varsayımın bir kaynağı ve gerekçesi olmalıdır.

Gelir varsayımları

Satış hacmi ve fiyat ayrı ayrı modellenmektedir. Toplam ciro üzerinden yapılan tahminler, hangi bileşenin değiştiğini göstermemektedir.

Sipariş defteri, sözleşmeler ve pazar verisi bu varsayımların dayanağını oluşturmaktadır.

Maliyet varsayımları

Sabit ve değişken gider ayrımı yapılmaktadır. Bu ayrım, hacim değiştiğinde marjın nasıl hareket edeceğini belirlemektedir.

İşletme sermayesi

Stok, alacak ve borç kalemleri gün sayıları üzerinden modellenmektedir. Böylece ciro değiştiğinde nakit etkisi otomatik yansımaktadır.

Bu modelleme yapılmadığında büyüme senaryoları gerçekte olduğundan iyimser çıkmaktadır.

Yatırım harcamaları

Bakım yatırımı ile büyüme yatırımı ayrılmaktadır. Bu ayrım yapılmadığında ya büyüme finansmansız kalır ya bakım ihtiyacı göz ardı edilmektedir.

Vergi ve finansman

Vergi hesabı ve finansman kalemleri modelin en sık hata üreten bölümleridir. Faiz gideri, kredi kullanımı ve anapara ödemeleri döngüsel bir bağ oluşturmaktadır.

Bu döngünün doğru kurulması teknik dikkat gerektirmektedir; yanlış kurulduğunda model ya hesaplanamaz hâle gelir ya sessizce yanlış sonuç üretir.

Senaryo ve duyarlılık

Tek bir sonuç yerine, temel değişkenlerin farklı seviyelerinde ne olacağı gösterilmektedir.

Duyarlılık analizi hangi değişkenin sonucu ne kadar etkilediğini ortaya koymaktadır. Çoğu modelde birkaç değişken sonucun büyük kısmını belirlemektedir.

Senaryolar ise tutarlı varsayım setleridir: kötümser senaryoda hem hacim düşer hem maliyet artmaktadır. Tek tek değişken oynatmakla senaryo kurmak farklı şeylerdir.

Kritik eşikler

Kötümser senaryonun asıl işlevi, hangi noktada müdahale gerekeceğini göstermektir. Bu eşikler baştan tanımlandığında kriz anında karar hızlanmaktadır.

Modelin sınırları

Model, kendisine verilen varsayımlar kadar iyidir. Zayıf veriyle kurulan güçlü bir model, sonuç sayısal olarak güçlü görünse de incelemede varsayımları teyit edilmesi gerekir ve baştan sorgulanmaya açık kalmaktadır.

Model kurulum süreci

Finansal modelleme çalışması, amacın tanımlanmasıyla başlamaktadır. Değerleme için kurulan bir model ile nakit yönetimi için kurulan model farklı yapılardır.

Ardından veri toplanmaktadır: geçmiş finansallar, operasyonel göstergeler, sözleşmeler ve pazar verisi.

Geçmiş dönemin modele işlenmesi, varsayımların gerçekle karşılaştırılmasını sağlamaktadır. Geçmişi doğru üretemeyen bir model, geleceği de üretememektedir.

Doğrulama

Model kurulduktan sonra geçmiş dönem verisiyle test edilmektedir: modelin ürettiği geçmiş sonuçlar gerçekleşmeyle uyuşuyor mu?

Bu test yapılmadan kullanılan modeller, yapısal bir hata taşıyor olabilir ve bu hata yalnızca sonuçta görünmektedir.

Dokümantasyon

Her varsayımın kaynağı ve her hesaplama mantığı kısaca belgelenmelidir. Aylar sonra modeli açan kişi, kendi kurduğu modeli bile hatırlamayabilir.

Sık yapılan hatalar

1. 01Varsayımların formüllere gömülmesi
2. 02Kontrol satırlarının bulunmaması
3. 03İşletme sermayesi etkisinin modellenmemesi
4. 04Nakit akışı ile iskonto oranının farklı enflasyon temellerinde kurulması
5. 05Aşırı karmaşık yapı: yapısı başkaları tarafından incelenemeyen bir model, dosya hazırlığında başlangıç noktası olarak alınır ve ek doğrulama gerekmektedir
6. 06Sabit sayıların hesaplama içine yazılması
7. 07Sürüm kontrolünün yapılmaması

Bu hataların ortak sonucu, modelin güncellenemez ve savunulamaz hâle gelmesidir.

Araç seçimi

Finansal modelleme çalışmalarının büyük kısmı hesap tablosu ortamında yürütülmektedir. Esnekliği ve yaygınlığı nedeniyle bu tercih değişmemiştir.

Özel modelleme yazılımları, proje finansmanı gibi karmaşık yapılarda tercih edilebilir. Ancak modeli değerlendirecek yatırımcı, kreditör ve diğer kuruluşların da kolayca inceleyebilmesi gerektiği için hesap tablosu formatı çoğu süreçte standarttır.

Belirleyici olan araç değil yapıdır: kötü kurulmuş bir model hangi araçla yapılırsa yapılsın güvenilir değildir.

Otomasyon

Verinin muhasebe sisteminden düzenli çekilip modele akıtılması, güncelleme süresini belirgin biçimde kısaltır ve hata riskini azaltır.

Bu, modelin canlı tutulmasını mümkün kılmaktadır. Elle güncellenen modeller pratikte birkaç dönem sonra bırakılmaktadır.

Sadelik ilkesi

Karmaşık model iyi model demek değildir. Amaca hizmet eden en sade yapı tercih edilmelidir.

Kimsenin denetleyemediği bir model, üretilen sonucun doğruluğu konusunda güvence sağlamamaktadır. Yatırımcı ve kreditör kuruluşlar böyle modelleri dosya hazırlığında başlangıç noktası olarak almaktadır; incelemede yapısını ve varsayımlarını denetlemek için ek çalışma yapılması gerekmektedir.

Renk ve biçim disiplini

Girdi, formül ve referans hücrelerinin farklı biçimlendirilmesi yaygın bir uygulamadır. Bu, modeli inceleyen kişinin neyin değiştirilebileceğini anında görmesini sağlamaktadır.

Model türleri

Amaca göre farklı yapılar kullanılır ve her birinin kendi kuralları vardır.

Değerleme modelinde serbest nakit akışı, iskonto oranı ve devam eden değer merkezdedir. Projeksiyon dönemi genellikle beş yıldır.

Nakit yönetimi modelinde ise ufuk kısadır ve ayrıntı yüksektir: haftalık tahsilat ve ödeme kalemleri tek tek izlenmektedir.

Proje finansmanı modelinde saha ya da tesis ömrü boyunca çalışılmaktadır; borç servis karşılama oranı ve hesap yapısı modelin merkezindedir.

Konsolidasyon modelleri

Birden çok şirketten oluşan gruplarda konsolide bir model kurulmaktadır. Grup içi işlemlerin ve bakiyelerin eliminasyonu bu modelin en teknik bölümüdür.

Mutabakatsız cari hesaplar bu çalışmayı doğrudan tıkamaktadır; modelleme öncesinde bu hesapların düzeltilmesi gerekmektedir.

Müzakeredeki rolü

İyi kurulmuş bir finansal modelleme çalışması, müzakerenin dilini belirlemektedir. Tartışma rakamdan varsayıma taşınmaktadır.

Modeli inceleyen taraf sonucu yüksek bulduğunda cevap hazırdır: "hangi varsayıma katılmıyorsunuz?" Bu soru, uzlaşma alanını da görünür kılmaktadır.

Bu nedenle modelin şeffaf olması, savunulabilirliğin ön koşuludur.

Kim kurmalı?

Model, işi bilen ve modellemeyi bilen kişilerin birlikte çalışmasıyla kurulmaktadır. Yalnızca teknik olarak kurulan modeller, iş gerçeğinden kopabilir.

Bu nedenle şirketin operasyon tarafının sürece katılması önemlidir: kapasite, verimlilik ve tedarik varsayımları oradan gelmektedir.

Modeli kuran tarafın bağımsızlığı da önemlidir. Şirketin kendi hazırladığı modeller yapı gereği işletme tarafının perspektifini yansıtır; alıcı ve kreditör kuruluşlar bu nedenle incelemelerinde ek doğrulama ve bağımsız çalışma istemektedir.

Model devri

Çalışma bittiğinde modelin şirkete teslim edilip edilmeyeceği sözleşmede yazılmalıdır. Teslim edilecekse yapısının açık ve belgeli olması gerekmektedir.

Devredilen ancak anlaşılamayan bir model, pratikte devredilmemiş sayılmaktadır.

Modelin ömrü

Model statik bir belge değildir. Yeni bir dönem kapandığında, önemli bir sözleşme imzalandığında ya da piyasa koşulları değiştiğinde güncellenmektedir.

Bu güncellenebilirlik, yapının açık kurulmuş olmasına bağlıdır. Kapalı bir model, ilk güncelleme ihtiyacında yeniden kurulmak zorunda kalmaktadır.

Denizoğlu Capital tarafından şirket değerleme, proje finansmanı ve yeniden yapılandırma çalışmalarında modeller bu yapıda kurulmakta, varsayım seti ve duyarlılık analiziyle birlikte teslim edilmektedir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki ya da finansal tavsiye yerine geçmemektedir.